Dómur: Það er barnanna að breyta heiminum

Ég verð að viðurkenna að væntingar mínar til bókar Þórarins Leifssonar, Bókasafns ömmu Huldar voru skýjum ofar, ekki síst vegna þess hvað mér þótti síðasta bók höfundar, Leyndarmálið hans pabba (2007) skemmtileg. Léttirinn var því gífurlegur þegar hún stóð undir þessum gríðarmiklu væntingunum. Bókin er sniðug, vel skrifuð og einkennist af því sem mér þykir vænst um við bækur Þórarins; þar er aldrei gert ráð fyrir því að börn séu heimskari en þau eru, eða saklausari en þau eru.

Lifandi auglýsing í heimi peninga
Albertína og foreldrar hennar eru einu íbúarnir í rándýru glerferlíki sem Gullbankinn hefur reist þar sem höfnin í miðbæ Reykjavíkur var einu sinni. Umhverfið í miðborginni er fjandsamlegt og eyðilegt, byggingakranar gnæfa yfir öllu. Það er ekki laust við að fullorðinn lesandi hugsi um Konur eftir Steinar Braga þegar Albertína er til sýnis fyrir hóp fjárfesta sem stendur fyrir utan húsið og virðir hana fyrir sér þar sem hún er þvinguð til að vera lifandi auglýsing, eins og fangi í háhýsinu sem heitir hinu viðeigandi nafni Gullbúrið. Í hverju herbergi hússins eru flatskjáir sem sýna auglýsingar viðstöðulaust. Hvergi er bækur að finna, enda er lestur talinn skaðlegur börnum og það er löngu búið að banna dagblöð, alveg eins og sjónvarpsfréttir og internetið. Foreldrar Albertínu eru sjaldan heima vegna þess að þau þurfa að vinna svo mikið til að borga af lánum sem hækka þó stöðugt. Heimurinn snýst um peninga og þeir sem eiga þá kúga hina. Börnin eru þau einu sem sjá að breytinga er þörf. Þrátt fyrir húmor og gleði í textanum er Bókasafn ömmu Huldar dystópía sem minnir stundum á 1984 eftir George Orwell og Farenheit 451 eftir Ray Bradbury.

Martraðarkenndur skóli
Skólinn hennar Albertínu, Silfurskottuskóli, er ekki síður ógnvekjandi en annað umhverfi hennar. Þar er Albertínu og öðrum vansælum börnum kennt allt um vexti og lán, með martraðakenndum aðferðum.

„Jæja, krakkar mínir. Nú er um að gera að vanda sig. Annars verðið þið undir í lífsgæðakapphlaupinu!
Hann ýtti á hnapp ofan á tækinu. Óþægilegt ískur heyrðist. Vélin hafði ekki verið stillt í langan tíma. Líkt og annars staðar tíðkaðist hérna að kenna með hátíðnihljóðum sem virkuðu á mismunandi hátt á heilastöðvar barnanna og örvuðu getu þeirra til náms. Refsað var með rafstraumum.“ (bls. 12)

Stuttu eftir að Albertína byrjar í Silfurskottuskóla tekur Gullbankinn foreldra hennar upp í skuldir og flytur þau til Bankaplánetunnar þar sem þau þurfa að strita myrkranna á milli fyrir bankann. En ekki er öll von úti, Albertína kemst að því að samnemendur hennar hafa flestir misst einhverja fjölskyldumeðlimi sína með sama hætti og hafa nú þegar stofnað nokkurs konar andspyrnuhóp sem ætlar sér að ná ástvinunum aftur. Þegar krakkarnir komast að því að langalangamma Albertínu er tröllkonan Huld, sannfærast þau um að þau muni ná markmiði sínu.

Rammgöldrótt amma í fyndinni framtíðarhrollvekju
Amma Huld er einstök persóna. Hún er göldróttur bókasafnari sem kemur líkt og goðsöguleg vera inn í kaldan heim barnanna með sitt hættulegasta vopn; bókasafnið. Hún hjálpar börnunum með því að veita þeim aðgang að þessu bókasafni, sem þau sökkva sér í af áfergju, jafnvel mætti segja að þau fari á nokkura daga bókafyllerí. Amma Huld er fjörgömul og þekkir því heiminn eins og hann var fyrir meira en hundrað árum. Gullbankinn hræðir því ömmu Huld alls ekki eins og hann hræðir annað fullorðið fólk. Hún veit hvað máli skiptir í heiminum af langri reynslu sinni og staðfestir það sem börnin vonuðu að væri rétt: að heimurinn geti verið öðruvísi. Kraftar ömmu Huldar liggja á mörgum sviðum, hún getur látið heila hæð í húsi hverfa og bætt við ákvæðum í húsaleigusamning sem löngu hefur verið skrifaður. Hún getur minnkað fullvaxna menn, án þess að þeir verði þess varir, svo þeir verði meðfærilegri, enda ferðast hún um með sjö bókasafnsfræðinga í smækkaðri mynd. Þetta kemur krökkunum að góðum notum þegar Huld minnkar bankamanninn óviðkunnanlega Hávar M. Grímsson og hjálpar krökkunum þannig að skilja að þeir þurfi ekki að óttast stóra krullótta bankakalla. Það kemur lesanda líka ekkert á óvart að í gamla daga hafi amma Huld hryggbrotið bankastjóra Gullbankans svo rækilega að hann situr enn eftir með sárt ennið að hundrað árum liðnum, einhentur og bitur, búinn að einsetja sér það að tortíma gervallri jarðkringlunni. Amma Huld er allt í senn; norn, fræðikona og femme fatale.
Sagan er fyndin framtíðarhrollvekja, en það sem gerir hana hvað hryllilegasta er að gróteskar lýsingarnar á samfélaginu virðast ekki svo fjarri lagi. Fjölmargt í bókinni er eins og skopstæling á heiminum eins og hann er og hefur verið undanfarin ár. Það er barnanna að breyta heiminum, bjarga honum frá tortímingu og hjálpa fullorðna fólkinu að meta upp á nýtt hvað máli skiptir.

Höfundur er nemi í bókmenntafræði

Guðrún Elsa Bragadóttir
„Börn og menning“ vorið 2010